Y Cadwyni Na Allwn Eu Gweld
Llais dychmygol o dywyllwch llong gaethweision — a chwestiwn i gydwybod cenedl.
Amser darllen: Tua 4 munud | Hyd yr erthygl: Tua 650 gair
Crynodeb Gweithredol
Wrth i'r Brenin Siarl III wynebu cysylltiadau hanesyddol Prydain â'r fasnach gaethweision drawsatlantig yn ystod ei ymweliadau â'r Caribî, cawn ein hatgoffa nad anghyfiawnder hanesyddol yn unig oedd caethwasiaeth, ond ymosodiad ar urddas pobl a grëwyd ar ddelw Duw. Trwy feddyliau dychmygol dyn ifanc o Affrica ar fwrdd llong gaethweision, mae'r erthygl neu’r stori hon yn archwilio dioddefaint, ffydd, cyfrifoldeb ac ystyr edifeirwch. A allwn ni wir gydnabod camweddau'r gorffennol heb feddu ar y dewrder i ddweud, "Mae'n ddrwg gennym"?
Y Cadwyni Na Allwn Eu Gweld
Mae'r llong yn gwichian yn y tywyllwch. Rhywle uwchben, mae'r tonnau'n taro yn erbyn ei hochrau pren. O dan y dec, mae dyn ifanc o Affrica yn eistedd â'i arddyrnau wedi'u rhwymo mewn heyrn. Nid yw'n gwybod i ble mae'r llong yn mynd ag ef. Yr unig beth y mae'n ei wybod yw na fydd byth eto'n gweld ei deulu na’r pentref lle cafodd ei eni.
A fydd fy mam yn dal i chwilio amdanaf? Dyna'r meddwl sy'n ei boeni fwyaf.
Mae'n cofio ei llais yn ei alw adref wrth i'r haul fachlud. Mae'n cofio arogl y tanau coginio, chwerthin y plant, a chynhesrwydd perthyn. Ddoe, roedd yn fab i rywun, yn frawd i rywun, yn ffrind i rywun. Heddiw, mae'n eiddo i rywun arall.
Beth ydw i wedi'i wneud i haeddu hyn? Dim byd. Dim byd o gwbl.
Ac eto, rhywle ar draws y cefnfor, bydd dynion nad ydynt erioed wedi cwrdd ag ef yn cyfrifo ei werth mewn punnoedd a cheiniogau. Byddant yn trafod ei gryfder, ei oedran a'i ddefnyddioldeb. Byddant yn siarad amdano fel nwydd, nid fel bod dynol.
Efallai nad marwolaeth yw ei ofn mwyaf, ond bod y byd wedi anghofio ei fod yn berson.
Ganrifoedd yn ddiweddarach, mae dyn arall yn sefyll ar dir y Caribî. Ef yw'r Brenin Siarl III, brenin cenedl y mae ei hanes wedi'i blethu'n ddwfn â'r fasnach gaethweision drawsatlantig.
Mae'r ynysoedd yn brydferth. Mae eu pobl yn falch o'u treftadaeth. Ond o dan y prydferthwch hwnnw gorwedd hanes o greulondeb aruthrol. Am genedlaethau, bu Affricaniaid caeth yn gweithio ar blanhigfeydd, gan gynhyrchu cyfoeth a lifodd ar draws môr yr Iwerydd. Helpodd llawer o'r cyfoeth hwnnw i adeiladu ffyniant Prydain.
Nid y Brenin a greodd yr anghyfiawnder hwn. Ac nid ninnau chwaith. Ond a yw hynny'n golygu nad oes gennym gyfrifoldeb i'w gydnabod?
Mae'r Beibl yn cynnig ateb heriol.
Yn Genesis, dywedir wrthym fod pob bod dynol wedi'i greu ar ddelw Duw. Nid brenhinoedd, masnachwyr na thirfeddianwyr yn unig. Pob bod dynol. Roedd gan y dyn ifanc a gadwynwyd o dan ddec y llong yn union yr un urddas a roddwyd iddo gan Dduw â'r brenin oedd yn eistedd ar ei orsedd.
Ac eto, am ganrifoedd, gwadwyd y gwirionedd sylfaenol hwnnw.
Yn fwy gofidus fyth, defnyddiodd rhai a oedd yn proffesu Cristnogaeth yr Ysgrythur i gyfiawnhau caethwasiaeth. Byddent yn mynychu'r eglwys, yn canu emynau ac yn gweddïo, tra'n derbyn trefn a oedd yn trin eu cyd-ddyn fel eiddo.
Mor hawdd yw llygru ffydd pan fydd yn gwasanaethu ein buddiannau yn hytrach na herio ein cydwybod.
Mae'r proffwyd Micha yn ein hatgoffa o'r hyn y mae Duw yn ei ofyn gennym: gwneud beth sy'n gyfiawn, caru trugaredd, a byw'n ostyngedig gerbron ein Duw. (Micha 6:8)
Sylwch mai cyfiawnder sy'n dod gyntaf. Mae'r Beibl hefyd yn adrodd hanes Joseff, a werthwyd yn gaethwas gan ei frodyr ei hun. Flynyddoedd yn ddiweddarach, pan safodd y brodyr hynny o'i flaen, dim ond wrth iddynt wynebu gwirionedd eu camwedd y daeth cymod yn bosibl.
Nid oedd maddeuant yn golygu esgus nad oedd dim wedi digwydd.
Ac efallai mai dyna lle mae'n rhaid i'n taith ninnau ddechrau.
Ni all ymddiheuriad ddileu dioddefaint miliynau. Ni all ddychwelyd plentyndod a ladratawyd, ailuno teuluoedd a chwalwyd, na dileu cenedlaethau o anghyfiawnder. Ac ni all geiriau ar eu pen eu hunain ddatrys canlyniadau parhaol caethwasiaeth.
Ond gall ymddiheuriad diffuant gydnabod rhywbeth hynod bwysig: fod yr hyn a ddigwyddodd yn anghywir, fod y rhai a ddioddefodd yn bwysig, a bod eu disgynyddion yn haeddu gweld yr hanes hwn yn cael ei gydnabod.
Mae gan y Brenin gyfle i roi llais i'r gydnabyddiaeth honno. Nid fel cyfaddefiad o euogrwydd personol, ond fel mynegiant o ostyngeiddrwydd cenedlaethol.
Mae edifeirwch Cristnogol yn fwy na theimlo edifeirwch am y gorffennol. Mae'n golygu meddu ar y dewrder i gydnabod camwedd a'r penderfyniad i geisio cyfiawnder.
A beth am y dyn ifanc o dan ddec y llong?
Ni wyddom ei enw. Ni allwn glywed ei lais. Ni allwn adfer y bywyd a ddygwyd oddi arno.
Ond efallai, ar draws y canrifoedd, y gallwn o'r diwedd ateb y cwestiwn a'i poenydiai yn y tywyllwch.
A ydw i'n dal yn fod dynol? A yw fy mywyd yn bwysig?
Wyt. Roeddet ti bob amser yn bwysig. Nid eiddo oeddet ti erioed yng ngolwg Duw.
Ac mae'n ddrwg gennym fod dynoliaeth wedi cymryd cymaint o amser i ddweud hynny.
Mae geiriau hen emyn Cymraeg, “Os gwelir fi, bechadur” (Caneuon Ffydd 718), yn dod i'r meddwl:
“y maglau wedi eu torri
a'm traed yn gwbwl rydd”
Geiriau am ryddid yr enaid drwy ras Duw yw'r rhain. Ond wrth edrych ar y dyn ifanc yn eistedd mewn cadwyni yng nghrombil y llong, maent yn ennill ystyr arbennig o rymus.
Sut y gallwn ganu am ein rhyddid ein hunain yng Nghrist heb deimlo poen y rhai y gwrthodwyd rhyddid iddynt?
Os yw'r Efengyl yn cyhoeddi rhyddid i'r caethion, oni ddylai ein ffydd ein harwain i dorri cadwyni anghyfiawnder, ble bynnag y maent i'w cael?
Meddwl i'w Gario Gyda Ni
Ni allwn newid anghyfiawnderau ddoe, ond gallwn ddewis a ydym am aros yn dawel amdanynt heddiw.
Efallai nad dweud yn unig, "Mae'n ddrwg gennym am yr hyn a ddigwyddodd," yw ystyr dyfnaf edifeirwch, ond gofyn, "Beth sy'n rhaid inni ei wneud yn awr i wneud ein byd yn fwy cyfiawn?"
Oherwydd, er bod cadwyni caethwasiaeth y gorffennol wedi'u torri, mae'r alwad Gristnogol i amddiffyn urddas pob bod dynol yn parhau.
Nid oedd pob Cristion yn fodlon derbyn caethwasiaeth. Ymhlith y lleisiau a gododd yn ei herbyn yr oedd yr emynydd Cymraeg Pedr Fardd, a fynegodd ei obaith am ryddid drwy eiriau ei emyn adnabyddus:
"doed y caethion oll yn rhydd."
— Caneuon Ffydd, rhif 271.
Mor rymus yw'r geiriau hynny wrth inni edrych ar y dyn ifanc sydd wedi'i gadwyno yng nghrombil y llong. Nid rhyddid yr enaid yn unig sydd dan sylw, ond urddas a rhyddid pob bod dynol. Ni allwn bregethu rhyddid yng Nghrist tra'n anwybyddu cadwyni anghyfiawnder sy'n caethiwo ein cyd-ddyn.